Döviz ve Kur Nedir?
Döviz, yabancı ülke para birimlerini ifade eden genel bir terimdir. Döviz kuru ise bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden değeridir; bir birim ABD dolarının kaç Türk lirasına karşılık geldiği bir döviz kurudur.
Kurlar her zaman bir çift olarak ifade edilir. USD/TRY gösteriminde soldaki para birimi (USD) baz, sağdaki (TRY) karşıt para birimidir; değer, bir birim bazın kaç birim karşıta denk geldiğini söyler. Bu nedenle kur hareketleri çift yönlü okunur: USD/TRY yükseldiğinde dolar TL karşısında değer kazanmış, TL dolar karşısında değer kaybetmiştir. Tek bir para biriminin "değerlenmesi" her zaman bir başkasına göre tanımlıdır.
Kurlar Nasıl Belirlenir?
Kurlar uluslararası piyasalarda arz ve talebe göre sürekli değişir. Başlıca etkenler:
- Faiz farkları: İki ülke arasındaki getiri farkı, sermaye hareketlerini ve dolayısıyla talebi etkiler.
- Enflasyon farkları: Uzun vadede, göreli fiyat artışları para birimlerinin satın alma gücü paritesini değiştirir.
- Cari denge ve sermaye akımları: Dış ticaret ve yatırım akımları döviz arz-talebini doğrudan belirler.
- Beklentiler ve risk iştahı: Piyasa katılımcılarının geleceğe dair beklentileri fiyata anında yansır.
Kur rejimleri de ülkeden ülkeye farklılık gösterir: serbest dalgalanan, yönetilen veya sabit kur uygulamaları farklı dinamikler yaratır.
Alış, Satış ve Efektif
Bir döviz kuru tek bir sayı değildir. Pratikte en az dört fiyat vardır:
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Döviz alış | Kurumun sizden hesaben döviz alırken uyguladığı fiyat |
| Döviz satış | Kurumun size hesaben döviz satarken uyguladığı fiyat |
| Efektif alış/satış | Fiziksel banknot işlemlerinde geçerli fiyat |
Alış ile satış arasındaki fark makastır ve işlem yapıldığı anda üstlenilen dolaylı bir maliyettir. Efektif (banknot) işlemlerinde makas genellikle daha geniştir, çünkü fiziksel para taşıma ve saklama maliyeti içerir. Aynı gün alınıp satılan bir döviz, kur hiç değişmese bile makas kadar eksi ile sonuçlanır.
Çapraz Kur
İki para birimi arasında doğrudan işlem görmeyen bir kur, ortak bir üçüncü para birimi üzerinden hesaplanır. Buna çapraz kur denir:
EUR/TRY = (EUR/USD) × (USD/TRY)
Bu yapının pratik sonucu, EUR/TRY hareketinin iki ayrı bileşenden etkilenmesidir. Euro'nun dolar karşısındaki hareketi ile doların TL karşısındaki hareketi ters yönde olduğunda, EUR/TRY beklenenden az değişebilir.
Kur Riski
Farklı para birimlerinde varlık tutmak, portföyün toplam değerinin kur değişimlerinden etkilenmesine yol açar; buna kur riski denir. Riskin yönü, değerlemenin hangi para biriminde yapıldığına bağlıdır ve bu seçim keyfî değildir: kişinin harcamalarını yaptığı para birimi doğal referanstır.
Bir örnek: TL cinsinden değerlendiren biri için yabancı para bakiyesi, TL zayıfladığında kazanç gibi görünür. Ancak harcamalarının tamamı TL olan bir kişi için bu "kazanç", aynı anda TL varlıklarının alım gücündeki kaybı telafi eden bir denge unsurudur. Aynı pozisyon, harcamaları döviz cinsinden olan biri için ise risk azaltıcıdır.
Doğal Korunma
Bir yükümlülük ile bir varlığın aynı para biriminde olması durumuna doğal korunma (natural hedge) denir. Döviz cinsinden geliri olan birinin döviz cinsinden gideri de varsa, kur hareketleri iki tarafı benzer yönde etkilediği için net etki azalır. Buna karşılık geliri TL, borcu döviz olan bir yapıda kur hareketi tek yönlü olarak yükü artırabilir — para birimi uyumsuzluğu (currency mismatch) olarak bilinen durum budur.
Zenth'te Nasıl Görünür?
Zenth; TRY, USD, EUR ve GBP para birimlerini destekler ve portföyünüzü bu birimler arasında görüntülemenize olanak tanır. Farklı para birimlerindeki varlıklarınız, seçtiğiniz gösterim para birimine güncel kurlarla çevrilerek toplanır; böylece portföyünüzün ne kadarının hangi para biriminde olduğunu görebilirsiniz. Bu bilgiler tarafsız veriden ibarettir ve herhangi bir döviz alım-satım önerisi içermez.
Özet
Döviz kuru, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden değeridir ve her zaman bir çift olarak tanımlanır. Faiz ve enflasyon farkları, dış denge ve beklentiler kurları belirleyen başlıca etkenlerdir. Alış-satış makası, özellikle efektif işlemlerde belirgin bir maliyet kalemidir. Kur riskinin yönü, değerlemenin yapıldığı para birimine ve kişinin gelir-gider yapısına bağlıdır; gelir ile yükümlülüğün aynı para biriminde olması bu etkiyi doğal olarak azaltır.